የኢትዮጵያ የ51.8 ቢሊዮን ዶላር እዳ — የችግሩ መጠን ወይስ የአያያዝ ጉድለት?

የገንዘብ ሚኒስቴር የኢትዮጵያ አጠቃላይ የሕዝብ እዳ 51.8 ቢሊዮን ዶላር መድረሱን በቅርቡ ይፋ ማድረጉ በአገሪቱ ማክሮ-ኢኮኖሚ ዙሪያ ያሉ አሳሳቢ ውይይቶችን እንደገና ቀስቅሷል። ከዚህ ውስጥ የአንበሳውን ድርሻ የሚይዘው የውጭ እዳ ከ33 ቢሊዮን ዶላር በላይ ሲሆን፥ የሀገር ውስጥ እዳው ደግሞ 18.3 ቢሊዮን ዶላር ደርሷል። እነዚህ ቁጥሮች ብቻቸውን ሲታዩ እጅግ ከፍተኛ ቢመስሉም፥ ጠለቅ ያለ ትንተና ሲደረግ ግን የኢትዮጵያ ዋነኛ ፈተና የእዳው ግዙፍነት ሳይሆን እዳውን የመክፈል መዋቅራዊ አቅሟ መዳከሙ እንደሆነ ያሳያል።

​ከዓለም አቀፍ መመዘኛዎች አንጻር ሲታይ የኢትዮጵያ የእዳ እና አጠቃላይ የአገር ውስጥ ምርት (GDP) ጥምርታ በራሱ አስከፊ የሚባል አይደለም። የምጣኔ ሀብት ባለሙያው አቶ ክቡር ገና እንደሚስማሙት፥ ከሌሎች በማደግ ላይ ካሉና ከበለጸጉ አገራት ጋር ሲነጻጸር የኢትዮጵያ አጠቃላይ እዳ በአንጻራዊ ሁኔታ መካከለኛ የሚባል ነው።

​ነገር ግን ቀውሱ ያለው በእዳው መጠን እና አገሪቱ እዳውን ለመክፈል ባላት አቅም መካከል ባለው አለመመጣጠን ላይ ነው። አቶ ክቡር ገና ጎላ አድርገው እንደገለጹት፥ እዳው ራሱ በከፍተኛነቱ የሚጠቀስ ባይሆንም የኢትዮጵያ የመክፈል አቅም ግን "በጣም ደካማ" በመሆኑ በኢኮኖሚው ላይ ያለው እውነተኛ ጫና የበረታና ለመክፈልም አስቸጋሪ እንዲሆን አድርጎታል። ይህንን እዳ ወደ አገር ውስጥ ገንዘብ ሲመነዘር የችግሩ ገጽታ ይበልጥ ግልጽ ይሆናል፡ የሀገር ውስጥ እዳው ወደ 3 ትሪሊዮን ብር ገደማ ሲጠጋ፥ የውጭ እዳው ደግሞ ወደ 6 ትሪሊዮን ብር ከፍ ይላል።

​ለዚህ የእዳ ጫና መክበድ እንደ ትልቅ ምክንያት የሚነሳው የተበደረው ገንዘብ የዋለበት መንገድ ነው። ዶ/ር ቆስጠንጢኒዮስ እንደሚያስረዱት፥ ከውጭ ከተወሰደው ብድር ውስጥ ከፍተኛው ድርሻ በ정ግስት የሚመሩ ግዙፍ የመሰረተ ልማት ግንባታዎች ላይ ፈስሷል። ከእነዚህም መካከል፡ ​የኢንዱስትሪ ፓርኮች፣ ​የስኳር ፋብሪካዎች፣ ​የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ማስፋፊያዎች ይገኙበታል።

​እነዚህ ኢንቨስትመንቶች ከፍተኛ ገቢ የሚያስገኙ፣ ወጪ ምርትን የሚያሳድጉ እና ራሳቸውን ችለው የውጭ ምንዛሬ የሚያመነጩ መሆን ነበረባቸው። ነገር ግን አብዛኞቹ ፕሮጀክቶች በስራ መዘግየት፣ በአያያዝ ጉድለት ወይም በመዋቅራዊ ብቃት ማነስ ምክንያት በታቀደላቸው ልክ ወደ ምርት መግባት አልቻሉም። በዚህም የተነሳ የተወሰደባቸውን ብድር ለመመለስ የሚያስችል ገቢ ማመንጨት አልቻሉም። ይልቁኑ አገሪቱ ካላት ውስን የውጭ ምንዛሬ ክምችት ላይ የሚሻሙ ሌላ ተጨማሪ ሸክም ሆነዋል።

​ይህ የእዳ ጫና አገሪቱን ወደ ከፋ የኢኮኖሚ ቀውስ እንዳይመራት አስቸኳይ መዋቅራዊ ለውጦች ያስፈልጋሉ። ባለሙያዎች ለኢኮኖሚው ማገገሚያ የሚሆኑ ሶስት ዋና ዋና ምሰሶዎችን ይጠቁማሉ፡

​1. ሰላምና መረጋጋት፡ ያለ ሰላም የኢኮኖሚ ምርታማነት ሊታሰብ አይችልም። በአገሪቱ ዘላቂ ሰላምን ማስፈን ግብርናን፣ ቱሪዝምን እና የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንትን ለማነቃቃት የመጀመሪያው እና ወሳኙ እርምጃ ነው።

​2. ወጪ ምርትን ማሳደግ፡ ኢትዮጵያ ወደ ውጭ የምትልካቸውን የግብርና እና የኢንዱስትሪ ምርቶች መጠንና ጥራት በከፍተኛ ደረጃ ማሳደግ አለባት። ይህ የውጭ ምንዛሬ እጥረቱን በዘላቂነት ለመቅረፍ ብቸኛው መንገድ ነው።

​3. ያሉትን ፕሮጀክቶች ውጤታማ ማድረግ፡ አዳዲስ ግዙፍ ፕሮጀክቶችን ከመጀመር ይልቅ በእዳ የተገነቡ (እንደ ስኳር ፋብሪካዎችና የኢንዱስትሪ ፓርኮች ያሉ) ፕሮጀክቶች በሙሉ አቅማቸው ወደ ማምረት እና ትርፍ ማምጣት እንዲሸጋገሩ ቅድሚያ መስጠት ያስፈልጋል።

​የኢትዮጵያ የ51.8 ቢሊዮን ዶላር እዳ ከልክ በላይ የመበደር ችግር ብቻ ሳይሆን የጠለቀ መዋቅራዊ ችግር ምልክት ነው። ዋናው ፈተና ምን ያህል ተበደረች የሚለው ሳይሆን፥ የተበደረችውን ገንዘብ እንዴት ተጠቀመችበት የሚለውና የአገር ውስጥ አለመረጋጋቱ እድገቱን እንዴት ገደበው የሚለው ላይ ነው። ወደፊት ኢትዮጵያ ካለችበት "ደካማ የመክፈል አቅም" ወጥታ ወደ ኢኮኖሚ መረጋጋት ለመሸጋገር የምታደርገው ጉዞ በዋናነት የተመሰረተው የቆሙ የመንግስት ፕሮጀክቶችን ወደ ንቁ የኢኮኖሚ ሞተር በመቀየር እና አስተማማኝ ሰላምን በማስፈን ላይ ይወሰናል።