የፖሊስ ተቋማዊ ተጠያቂነትና የዜጎች ደህንነት

ሚያዚያ 29 ቀን 2018 ዓ.ም በጉለሌ ክፍለ ከተማ የተፈጸመው የአቶ ተገኝ ባልቻ ግድያ፣ የፖሊስ ተቋምን ሙያዊ ስነ-ምግባር እና በታጣቂዎች እጅ ያለን የመንግስት መሳሪያ አጠቃቀም ዳግም እንድንመረምር የሚያስገድድ አሳዛኝ ክስተት ነው። 

የአዲስ አበባ ፖሊስ ድርጊቱን "ተቋሙን የማይወክል" እና "ኢ-ሰብዓዊ" በማለት ቢኮንነውም፣ ጉዳዩ ከግለሰብ ስህተት በላይ ስር የሰደደ ተቋማዊ ክፍተትን ያመላክታል።

ፖሊስ በሰጠው መግለጫ ሟች "አልታሰርም" በማለት ግብግብ መፍጠራቸውን እንደ ምክንያት ጠቅሷል። ነገር ግን አንድን በቁጥጥር ስር ያለን ተጠርጣሪ በካቴናም ይሁን በጉልበት የማረጋጋት ስልጣን ያለው ፖሊስ፣ የገደል ማሚቶ በሚመስል ፍጥነት ወደ ክላሽንኮፕ ጠመንጃ ተኩስ ማምራቱ እጅግ አሳዛኝ ነው። ፖሊስ ግጭቶችን በሰላማዊ ድርድር የመፍታትና ኃይል መጠቀም የግድ በሚሆንበት ጊዜም ጉዳትን በሚቀንስ መልኩ (Non-lethal force) የመጠቀም ግዴታ አለበት። በነፍስ ወከፍ መሳሪያ ዜጋን መግደል የመጨረሻው አማራጭ እንጂ መጀመሪያ ሊሆን አይገባውም።

መግለጫው ቀደም ሲል በሟችና በፖሊስ አባሉ መካከል "ጠብ" እንደነበረ ይጠቅሳል። ይህ ነጥብ በራሱ ትልቅ ጥያቄ ያስነሳል። የግል ቂም ያለበት ፖሊስ ለምን ያንኑ ግለሰብ በቁጥጥር ስር እንዲውል ተመደበ? ይህም በፖሊስ መዋቅር ውስጥ ያሉ የአመራር ክፍተቶችንና የተጠርጣሪዎችን ደህንነት የመጠበቅ ኃላፊነት ላይ ቸልተኝነት መኖሩን ያሳያል። የፖሊስ የደንብ ልብስና የመንግስት መሳሪያ የግል በቀል መወጫ ሊሆኑ አይገባም።

የፖሊስ መመሪያ ድርጊቱን "ተቋሙን የማይወክል" በማለት ለማራቅ መሞከሩ የተለመደ ተቋማዊ ምላሽ ነው። ሆኖም ፖሊሱ በሥራ ገበታው ላይ፣ በመንግስት ትጥቅና በፖሊስነት ስልጣኑ ነው ግድያውን የፈጸመው። ስለዚህ ተቋሙ ከኃላፊነት ራሱን ማፅዳት አይችልም። መሰል ድርጊቶች በተደጋጋሚ የሚከሰቱት በታችኛው መዋቅር ላይ ባሉ አባላት ዘንድ "በሕግ ስም የፈለጉትን ማድረግ እንደሚችሉ" የሚሰማቸው የተሳሳተ የግንዛቤ ልክፍት ስላለ ነው።

የአዲስ አበባ ፖሊስ ምርመራውን ይፋ እንደሚያደርግና ድርጊቱን እንደማይታገስ መግለጹ የሚበረታታ ቢሆንም፣ ፍትህ ግን መከናወን ብቻ ሳይሆን በተግባር መታየትም አለበት። ህዝቡ በፖሊስ ላይ ያለው እምነት የሚገነባው እንዲህ ያሉ "የኃይል አጠቃቀም" ጥሰቶች ሲፈጸሙ ወዲያውኑ ገለልተኛ በሆነ አካል ሲመረመሩና ጥብቅ የሆነ ስርአታዊ ማሻሻያ ሲደረግ ብቻ ነው።

የአቶ ተገኝ ሞት የአንድ ግለሰብ ሕይወት ማለፍ ብቻ ሳይሆን፣ የሕግ የበላይነትን ለማስከበር የቆመ አካል ራሱ ሕግ ሲጥስ የሚታይበት አስከፊ ገጽታ ነው። ፖሊስ የዜጎች አለኝታ እንጂ የሞት ምንጭ መሆን የለበትም። ተቋሙ የአባላቱን የሥነ-ልቦና ብቃት፣ የትጥቅ አጠቃቀም መመሪያና የሙያ ስነ-ምግባር በአስቸኳይ ሊፈትሽ ይገባል። ፍትህ ለሟች ቤተሰቦች ብቻ ሳይሆን፣ ለተሸረሸረው የሕግ የበላይነትም መሰጠት አለበት።