ታሪካዊ ቁስሎችን ለማዳን ምን እየተመከረ ነው

በአዲስ አበባ እየተካሄደ ያለው አገራዊ የምክክር ጉባኤ፣ ኢትዮጵያ የማንነቷን፣ የአስተዳደር ስርዓቷን እና የተቋማት አወቃቀሯን በተመለከተ ያሉትን መሰረታዊ ጥያቄዎች ለመፍታት ጥረት እያደረገች ባለችበት በዚህ ወቅት ታሪካዊ ምዕራፍ ላይ ይገኛል። ዋና ኮሚሽነር ፕሮፌሰር መስፍን አርአያ እንዳስገነዘቡት፣ ከነዚህ ንዑሳን የውይይት መድረኮች እየወጡ ያሉት ሃሳቦች የመጨረሻ ውሳኔዎች ሳይሆኑ በሂደት ላይ ያሉ አማራጭ ምክረ ሃሳቦች ናቸው። ሆኖም፣ እነዚህ ውይይቶች በአገሪቱ የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ ያሉትን ጥልቅ መዋቅራዊ ልዩነቶች እና ተፎካካሪ ራዕዮች ፍንትው አድርገው ያሳያሉ።

የዘመን አቆጣጠርን፣ የዋና ዋና ከተሞችን ባለቤትነት፣ የፌደራሊዝም አወቃቀርን፣ የጸጥታ ሃይሎችን ገለልተኝነት፣ እንዲሁም የታሪክ ትርክቶችን እና ቅርሶችን በተመለከተ የሚደረጉትን ክርክሮች በመመርመር፣ የኢትዮጵያን መንግስት እንደገና የመገንባቱን ሂደት ተስፋዎች እና ውስብስብ ፈተናዎች በተሻለ ሁኔታ መረዳት ይቻላል።

የኢትዮጵያን የዘመን አቆጣጠር በተመለከተ ያለው ክርክር፣ የቆየውን አገራዊ ቅርስ ከመጠበቅ እና የሃይማኖት አካታችነትን ከማረጋገጥ አኳያ ያለውን ጥንቃቄ የሚሻ ሚዛን ያሳያል። ተሳታፊዎች የእስላማዊውን የሂጅራ አቆጣጠር ከአሁኑ ስርዓት ጋር ማካተትን፣ «ዓመተ ምህረት» የሚለውን የክርስትና መለያ መተው፣ ወይም ሙሉ በሙሉ ከሃይማኖት ነፃ የሆነ (ሴኩላር) የዘመን አቆጣጠርን መከተል የሚሉትን ጨምሮ የተለያዩ ምክረ ሃሳቦችን አቅርበዋል።

ይህንን የዘመን አቆጣጠር ማሻሻልን የሚደግፉ ወገኖች፣ እርምጃው የኢትዮጵያን በርካታ የእስልምና እምነት ተከታዮች ህጋዊ እውቅና እንደሚሰጥ፣ በህገ መንግስቱ የሰፈረውን የመንግስት እና የሃይማኖት መለያየት በተግባር እንደሚያረጋግጥ፣ እንዲሁም በታሪክ ስር ሰድዶ የቆየውን የሃይማኖት የበላይነት እንደሚያስቀር ይከራከራሉ።

በሌላ በኩል፣ ነቃፊዎች የኢትዮጵያ የዘመን አቆጣጠር ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን እና ከሰፊው ህዝብ ባህላዊ እና መንፈሳዊ ማንነት ጋር በጥብቅ የተቆራኘ መሆኑን ያነሳሉ። ይህንን መቀየር ጥንታዊ ታሪካችንን እና ቅርሳችንን የማጥፋት ሙከራ ነው ብለው ከሚያምኑ የኦርቶዶክስ እምነት ተከታዮች ዘንድ ከፍተኛ ተቃውሞ ሊያስነሳ እንደሚችል እና በመንግስታዊም ሆነ በግል ተቋማት ላይ ከፍተኛ የሆነ የአስተዳደር፣ የህግ እና የሎጂስቲክስ ምስቅልቅል ሊፈጥር እንደሚችል ያስጠነቅቃሉ።

የኢትዮጵያ የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ማዕከል የሆኑት የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ ከተሞች አስተዳደር እና ባለቤትነት ጉዳይም በተመሳሳይ ሁኔታ አወዛጋቢ ነው። ውይይቶቹ አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልል ውስጥ ያላትን መልክዓ ምድራዊ አቀማመጥ እና ታሪካዊ ጥያቄዎችን መሰረት በማድረግ ወደ ኦሮሚያ ትካለል ከሚለው ሃሳብ አንስቶ፣ ራሷን የቻለች የክልል መስተዳድር ትሁን፣ ወይም በቀጥታ ተጠሪነቷ ለፌደራል መንግስት ሆኖ ይቀጥል እስከሚሉት አማራጮች ተዘርግተዋል።

ከተማዋ በፌደራል መንግስት ስር እንድትሆን ወይም ራሷን የቻለች አስተዳደር እንድትኖራት ማድረግ፣ በከተማዋ ለሚኖሩት የብዝሃ ብሔር ነዋሪዎች የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ መብት ዋስትና የሚሰጥ ከመሆኑም በላይ፣ የአፍሪካ ህብረት መቀመጫ ለሆነችው ከተማ ዲፕሎማሲያዊ መረጋጋትን ያረጋግጣል። በአንፃሩ ከተማዋን ከኦሮሚያ ጋር ማካለል ለረጅም ጊዜ ሲነሳ ለነበረው የመሬት ባለቤትነት እና የነባርነት መብት እውቅና የመስጠት ጥያቄ ምላሽ ይሰጣል።

የማካለሉ ሃሳብ ዋነኛ ስጋት፣ የኦሮሞ ተወላጅ ያልሆኑ የከተማዋን ነዋሪዎች መብት ሊያሳጣ እና ከፍተኛ የሆነ የከተማ አለመረጋጋትን ሊፈጥር መቻሉ ሲሆን፣ አሁን ያለውን የፌደራል ተጠሪነት ማስቀጠል ደግሞ ነባራዊ ሁኔታውን እንደ ታሪካዊ መገለል ቀጣይነት አድርገው የሚቆጥሩትን የኦሮሞ ብሔርተኞች ሊያስቆጣ ይችላል። የድሬዳዋን ጉዳይ በተመለከተም፣ ፍትሃዊ የስልጣን ክፍፍልን ካረጋገጠ የፌደራል መንግስት ቀጥተኛ ቁጥጥር ጋር የተጣመረ አስተዳደር እንዲኖር የሚደግፉ ሃሳቦች፣ የአካባቢያዊ የብሔር የበላይነትን ለመከላከል እና ማዕከላዊ የአስተዳደር ሚዛንን ለመጠበቅ ያለሙ ናቸው።

የኢትዮጵያ መንግስት አጠቃላይ መዋቅራዊ ቅርፅ በምክክሩ ላይ ምናልባትም ከሁሉ በላይ ልዩነት የታየበት አጀንዳ ነው። እንደ ጎጎት ለጉራጌ ፓርቲው ሞሐመድ አብራር ያሉ ተሳታፊዎች የፌደራሊዝም ስርዓትን በማስቀጠል ላይ ሰፊ ስምምነት መኖሩን ቢገልጹም፣ በቅርጹ ላይ ግን ሃሳቦች በእጅጉ ተለያይተዋል።

በፖለቲከኛ ነፃነት ጠባሰው እንደቀረቡት ያሉ ምክረ ሃሳቦች፣ አሁን ያለውን በብሔር እና ቋንቋ ላይ የተመሰረተ የፌደራሊዝም ሞዴል ከመጠበቅ ወይም ከማሻሻል ጀምሮ፣ ክልላዊ ፓርቲዎችን እስከማፍረስ፣ አሃዳዊ መንግስት እስከመመስረት፣ ወይም አገሪቱን «ሰሜን፣ ደቡብ፣ ምስራቅ፣ ምዕራብ እና መሃል» ወደሚሉ አምስት መልክዓ ምድራዊ ዞኖች እስከመከፋፈል ይደርሳሉ። 

ወደ መልክዓ ምድራዊ ወይም አሃዳዊ ፌደራሊዝም መሸጋገር፣ የብሔር ፖላራይዜሽንን የሚያባብሱ መዋቅራዊ አሰራሮችን ማፍረስን፣ ከማንነት ፖለቲካ ይልቅ ለኢኮኖሚያዊ አዋጭነት ቅድሚያ መስጠትን እና የተዋሃደ አገራዊ ማንነትን ማጠናከርን የመሳሰሉ ጉልህ ጠቀሜታዎችን ይሰጣል።

በሌላ በኩል፣ የብሔር ፌደራሊዝሙን ለማፍረስ መሞከር ከፍተኛ የሆነ የትጥቅ ግጭት ስጋትን ይዞ ይመጣል። ምክንያቱም የክልል ልሂቃን እና የብሔርተኛ ቡድኖች የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን ከማዕከላዊ ጭቆና የሚጠብቃቸው ድርድር የማይቀርብበት ዋስትና አድርገው ስለሚቆጥሩት ነው። ክልሎችን በመልክዓ ምድር ብቻ እንደገና ማዋቀር አነስተኛ የብሔር ማህበረሰቦችን ያለ ህገ መንግስታዊ ከለላ ለፖለቲካዊ መገለል ሊያጋልጣቸው ይችላል።

የአገሪቱን የጸጥታ መዋቅር ተቋማዊ ማሻሻያ ማድረግ ሌላው የምክክሩ ወሳኝ ምሰሶ ነው። በሰላም ግንባታ አጀንዳ ስር ተሳታፊው አቶ አሳምነው ተሾመ እንዳስገነዘቡት፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ የጸጥታ ሃይሎች ከአጼዎቹ ዘመን ጀምሮ በደርግ እና በኢሕአዴግ መንግስታትም ጭምር ከገለልተኛ የአገር ጠባቂነት ይልቅ የገዥው ስርዓት ጠባቂ በመሆን አገልግለዋል። ሙሉ በሙሉ ከፖለቲካ ወገንተኝነት የጸዱ የጦር፣ የደህንነት እና የፖሊስ ሃይሎችን መገንባት፣ በፖለቲካ ሽግግሮች ወቅት የጸጥታ ተቋማት እንዳይፈርሱ እና እንደገና ለመገንባት የሚወጣውን ከፍተኛ ወጪ በማስቀረት ዴሞክራሲያዊ አስተዳደርን ያጠናክራል።

ገለልተኛ የጸጥታ ሃይሎች የህዝብን እምነት ይገነባሉ፣ የህግ ማስከበር ስራን በሙያዊ ስነ-ምግባር ይመራሉ፣ እንዲሁም የስልጣን ሽግግር በትጥቅ ማስገደድ ሳይሆን በዴሞክራሲያዊ ሂደቶች መከናወኑን ያረጋግጣሉ። ይሁን እንጂ ይህንን ገለልተኝነት ማረጋገጥ ከባድ የተግባር እንቅፋቶች ከፊቱ ተደቅነውበታል።

የፖለቲካ ልሂቃን ብዙውን ጊዜ በተለዋዋጭ ሁኔታዎች ውስጥ ስልጣናቸውን ለማስጠበቅ ለገዥው ፓርቲ ታማኝ በሆኑ የጸጥታ መዋቅሮች ላይ ስለሚደገፉ፣ እንዲሁም በተሰባሪ የሽግግር ወቅት ፈጣን ተቋማዊ መዋቅርን ለመቀየር መሞከር የስልጣን ክፍተት ወይም የውስጥ አመጽን ሊያስነሳ ይችላል።

በመጨረሻም፣ ምክክሩ የቦታ ስያሜዎችን፣ የህዝብ ሃውልቶችን እና የብሔራዊ ጀግኖችን ብያኔን በማካተት በአገሪቱ ተምሳሌታዊ ገጽታዎች ላይ ትኩረት አድርጓል። እንደ አቶ ፈይሰል አብዱላዚዝ ባሉ ተሳታፊዎች የቀረቡት ምክረ ሃሳቦች፣ ሃይማኖታዊ ይዘት ያላቸውን የአዲስ አበባ አካባቢዎች ስያሜዎች የከተማዋን ብዝሃነት በሚያንጸባርቅ መልኩ መቀየርን፣ እንዲሁም የሃውልቶችን አቆማም የሚቆጣጠር እና የ«አገር ጀግና» መስፈርትን የሚገልጽ የህግ ማዕቀፍ እንዲቋቋም መወትወትን ያካተቱ ናቸው።

የህዝብ ምልክቶችን አካታች በሆነ መንገድ መቅረጽ ታሪካዊ ቁስሎችን ለማዳን፣ የዜግነት አንድነትን ለማጎልበት እና የህዝብ መገልገያ ቦታዎች የሁሉንም ዜጎች ብዝሃ ማንነት እንዲያንጸባርቁ ለማድረግ ይረዳል። ቢሆንም፣ ታሪካዊ ምልክቶችን እንደገና መግለጽ በተፈጥሮው ጽንፈኝነትን ሊያመጣ ይችላል፤ ምክንያቱም በአንድ ማህበረሰብ ዘንድ የተከበሩ ታሪካዊ ሰዎች ብዙ ጊዜ በሌላው ዘንድ እንደ ጨቋኝ ስለሚታዩ ነው።

የሃውልቶችን እና የቦታ ስያሜዎችን በጅምላ ለመቀየር መገፋፋት ወግ አጥባቂ የሆኑ ማህበረሰቦችን በማግለል ባህላዊ ቅሬታ ሊያስነሳ ይችላል፤ እንዲሁም አገሪቱ አስቸኳይ የሆኑ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና የጸጥታ ችግሮችን ለመፍታት የጋራ ትኩረት በሚያስፈልጋት ወሳኝ ጊዜ ላይ መላ አገሪቱን ማለቂያ በሌላቸው የታሪክ ቂሞች ክርክር ውስጥ ሊዘፍቃት ይችላል።

በማጠቃለያው፣ በአዲስ አበባው ምክክር የቀረቡት ሃሳቦች ጥልቅ የሆኑ ታሪካዊ ልዩነቶችን ሁሉን አቀፍ ከሆነ ዘመናዊ መንግስት ፍላጎቶች ጋር ለማስታረቅ የምትጥር ማህበረሰብን ገጽታ የሚያንጸባርቁ ናቸው። የመንግስት ምልክቶችን ከሃይማኖት ነፃ ለማድረግ፣ የክልል አስተዳደሮችን እንደገና ለማዋቀር እና የጸጥታ ሃይሎችን ከፖለቲካ ለማውጣት የሚቀርቡት ምክረ ሃሳቦች ለረጅም ጊዜ መረጋጋት ፈር ቀዳጅ መንገዶችን የሚከፍቱ ቢሆንም፣ በተመሳሳይ ጊዜ የፖለቲካ እና የማህበራዊ ተቃውሞዎች ከፍተኛ ስጋትን አርግዘዋል።

የኢትዮጵያ አገራዊ የምክክር ኮሚሽን የመጨረሻ ስኬት የሚወሰነው፣ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ከግትር አቋማቸው ወጥተው ታሪካዊ ቅሬታዎችን በሚያከብር፣ ነገር ግን በተጓዳኝ የአገሪቱን መዋቅራዊ አንድነት እና ሰላማዊ መጻኢ ጊዜን ዋስትና በሚሰጥ ተፈጻሚነት ባለው የጋራ መግባባት ላይ መድረስ ሲችሉ ብቻ ነው።