ሕገ መንግሥታዊ ሽግግር ወይስ ፖለቲካዊ ውጥረት? የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ንግግር ጥልቅ ትንተና

ሐምሌ 8 ቀን 2018 ዓ.ም. በአዲስ አበባ የተጀመረው የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የመክፈቻ ጉባኤ፣ በኢትዮጵያ ዘመናዊ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ ትልቅ ምዕራፍ ሊሆን የሚችል ክስተት ነው። ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ በጉባኤው መክፈቻ ላይ ያደረጉት ንግግር ከቀላል የእንኳን አደረሳችሁ መልዕክት የዘለለ፣ የአገሪቱን የወደፊት ሕገ መንግሥታዊ መዋቅር እና ቀጣናዊ የውጭ ጉዳይ አቅጣጫ የሚወስን ስትራቴጂካዊ ይዘት አለው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ በአንድ በኩል የአገሪቱን ሕገ መንግሥት ማሻሻል አስፈላጊነት ላይ ፍንጭ ሲሰጡ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የቀይ ባሕርን ጉዳይ በማንሳት ቀጣናዊ ተቀናቃኞቻቸውን አስጠንቅቀዋል። ይህ ትንተና የጠቅላይ ሚኒስትሩን ንግግር ፖለቲካዊ፣ ሕገ መንግሥታዊ እና ጂኦፖለቲካዊ አንድምታዎች በጥልቀት ይፈትሻል።

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ የአሜሪካን ሕገ መንግሥት በ55 ሰዎች ተረቆ ከሁለት መቶ ዓመታት በላይ መቆየቱን በምሳሌነት በማንሳት፣ የኢትዮጵያ 4,000 የምክክር ተሳታፊዎች ይበልጥ ዘላቂ የሆነ ሰነድ ሊያዘጋጁ እንደሚችሉ ገልጸዋል። ይህ ንጽጽር በገዥው ፓርቲ ዘንድ አዲስ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ለመፍጠር ያለውን ፍላጎት በግልጽ ያሳያል። ከሦስት አሥርተ ዓመታት በላይ በሥራ ላይ የቆየውና በብሔር ማንነት ላይ የተመሠረተው የአሁኑ ሕገ መንግሥት የብዙ ውዝግቦች መነሻ መሆኑ ባይካድም፣ በምትኩ የሚመጣው ሰነድ በምን መልኩ እንደሚቀረጽ አሳሳቢ ጥያቄዎችን ያስነሳል።

ጠቅላይ ሚኒስትሩ "እኛ በአራት ሺህ ጀምረናል... አንድም ሰው መቀየር አይችልም" ማለታቸው እና አዲሱን ስምምነት በቀላሉ የማይናወጥ ለማድረግ የሰጡት ማብራሪያ ጠንካራ ማዕከላዊ ሥርዓት ለመገንባት ያላቸውን ጽኑ ፍላጎት ያሳያል። ሆኖም፣ ይህ ሂደት እውነተኛ ሕገ መንግሥታዊ ቅቡልነት (constitutional legitimacy) ሊኖረው የሚችለው እንዴት ነው? የሚለው መሠረታዊ ጥያቄ ነው። በአገሪቱ ውስጥ ያሉ ዋና ዋና የታጠቁ ኃይሎችና ጉልህ ተጽዕኖ ያላቸው የተቃዋሚ ፓርቲዎች ሙሉ በሙሉ ባልተሳተፉበት፣ እንዲሁም በተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች ግጭቶች ባልቆሙበት ሁኔታ የሚደረግ የሕገ መንግሥት ማሻሻያ የሁሉም ኢትዮጵያውያን የጋራ ሰነድ የመሆን ዕድሉ አነስተኛ ነው። ይህ ካልሆነ ግን፣ አዲሱ ሕገ መንግሥት ልክ እንደ ቀደሙት ሥርዓቶች ሁሉ ሥልጣን ላይ ያለው ኃይል ፍላጎቱን የሚጭንበት ሰነድ ብቻ የመሆን አደጋ ይጋርጥበታል።

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ንግግር ሌላው ትኩረት የሚስብ ክፍል የቀይ ባሕር ጉዳይ እና በስም ያልተጠቀሱ የውጭ ኃይሎች ጣልቃ ገብነት ነው። ኢትዮጵያ ቀይ ባሕርን ያጣችው "ያልተመረጠ መንግሥት በሸፍጥ" ባደረገው ስምምነት መሆኑን መግለጻቸው፣ የቀድሞውን የኢሕአዴግ ሥርዓት እና የኤርትራን መገንጠል ታሪካዊ ስህተት አድርገው እንደሚመለከቱት በይፋ ያረጋገጡበት ነው።

ይህ ንግግር በአጋጣሚ የተሰነዘረ ሳይሆን፣ በአሁኑ ወቅት ከኤርትራ ጋር ያለው ግንኙነት እጅግ በሻከረበት፣ እንዲሁም ግብፅ ከኤርትራና ከሶማሊያ ጋር ወታደራዊና ዲፕሎማሲያዊ ጥምረት ፈጥራ ኢትዮጵያን ለማግለል እየጣረች ባለችበት ወቅት የመጣ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የውጭ ኃይሎችን "በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ የሚያንዣብቡ አሞሮች" በማለት የገለጹበትና "የቅርጫውን ባለቤት የምንወስን እኛ ነን" ያሉት የኃይል ንግግር፣ የአገር ውስጥ ብሔርተኝነትን ለመቀስቀስ የታለመ ይመስላል።

ይሁን እንጂ፣ ቀይ ባሕርን የመሰሉ እጅግ ስሱ የሆኑ ቀጣናዊ ጉዳዮችን በይፋዊ መድረክ ላይ በዚህ መልኩ ማንሳት፣ ከጎረቤት አገራት ጋር ያለውን ውጥረት የበለጠ ሊያባብሰው ይችላል። ኢትዮጵያ ከአገር ውስጥ ግጭቶች ባልወጣችበትና ኢኮኖሚዋ በደከመበት በአሁኑ ወቅት፣ አዳዲስ ቀጣናዊ ፍጥጫዎችን መክፈት የጂኦፖለቲካዊ እስረኝነትን ከማባባስ ባለፈ መፍትሔ ሊያመጣ አይችልም።

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ የኢትዮጵያ ፖለቲካ "በኃይለ ቃል ተጀምሮ በኃይለ ቃል ይጠናቀቃል" ያሉበት እና ይህንን ስብራት ለመጠገን ይቅርታና ንግግር ያስፈልጋል ማለታቸው ተገቢ ታሪክ ትንተና ነው። ነገር ግን፣ በአዲስ አበባ ትላልቅ ስብሰባዎችና ውይይቶች በሚደረጉበት በዚህ ወቅት፣ በታላላቅ የአገሪቱ ክልሎች (በተለይም በአማራ እና በኦሮሚያ) የታጠቁ ግጭቶችና ሰብዓዊ ቀውሶች ቀጥለዋል።

የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የመክፈቻ ጉባኤ ላይ የደረሰው ከአራት ዓመታት አድካሚ ዝግጅት በኋላ መሆኑ የሚደነቅ ቢሆንም፣ የምክክሩ እውነተኛ ስኬት የሚለካው በተሳታፊዎቹ ብዛት (4,000 መሆኑ) ሳይሆን፣ በመሬት ላይ ያለውን ግጭት ማቆም በመቻሉ እና ሁሉንም ወገኖች ወደ ሰላም ጠረጴዛው ማምጣት ሲችል ብቻ ነው። መንግሥት በአንድ በኩል የሰላምና የውይይት ጥሪ እያቀረበ፣ በሌላ በኩል ግን ወታደራዊ እርምጃዎችንና የኃይል ፖለቲካን የሚያስቀድም ከሆነ፣ የምክክር ኮሚሽኑ ውጤቶች የአንድ ወገን የፖለቲካ ፍላጎት ማስፈጸሚያ ተደርገው ከመወሰድ አያመልጡም።

በአጠቃላይ፣ የጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ ንግግር ኢትዮጵያ ወደ አዲስ ሕገ መንግሥታዊና ፖለቲካዊ ምዕራፍ ለመግባት እየተዘጋጀች መሆኑን በግልጽ ያሳያል። ሕገ መንግሥቱን የማሻሻል ፍንጭ የቆዩ የአገሪቱን ውስብስብ ችግሮች ለመፍታት መልካም ዕድል ሊሆን ቢችልም፣ ሂደቱ ሁሉን አቀፍ፣ ግልጽና ሰላማዊ ካልሆነ ግን አዲስ የፖለቲካ ቀውስ ሊወልድ ይችላል። የውጭ ኃይሎችን ተጽዕኖ ለመቋቋምም ቢሆን፣ መፍትሔው በቀይ ባሕር ላይ የሚደረግ የኃይል ንግግር ሳይሆን፣ በአገር ውስጥ እውነተኛ ሰላም፣ ፍትሕ እና ብሔራዊ መግባባትን መፍጠር ብቻ ነው። የኮሚሽኑ ውሳኔዎች መሬት ላይ ወርደው የሁሉንም ዜጎች መብትና እኩልነት ማረጋገጥ ሲችሉ ብቻ ነው የምክክሩ ፍሬ እውነተኛ ሰላምን የሚያመጣው።