አቡ ዳቢ በአይሻ ላይ የጣለው ትልቅ አሻራ ! የኢትዮጵያ አዲስ የኢነርጂ አብዮት!

የአፍሪካ ልማት ባንክ (AfDB) በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል በአይሻ ለሚገነባው የ300 ሜጋ ዋት የንፋስ ኃይል ማመንጫ ፕሮጀክት የ110 ሚሊዮን ዶላር ብድር ማጽደቁ፣ በኢትዮጵያ የኃይል ዘርፍ ውስጥ ትልቅ ምዕራፍ ነው። ይሁን እንጂ ይህ ዓይነቱ ግዙፍ ፕሮጀክት ከሚያስገኛቸው ሁለንተናዊ ጥቅሞች ባሻገር፣ ከፋይናንስ ዘላቂነት፣ ከጂኦፖለቲካዊ ተጽዕኖ እና ከአገራዊ የኃይል ዋስትና አንጻር በጥብቅ ሊመረመሩ የሚገባቸው በርካታ ውስብስብ ጉዳዮችን ይዟል። ይህ ትንታኔ የፕሮጀክቱን ዘልማዳዊ አዎንታዊ ገጽታዎች አልፎ ተግዳሮቶቹንና ስውር ስጋቶቹን ይፈትሻል።

የአፍሪካ ልማት ባንክ ያጸደቀው 110 ሚሊዮን ዶላር፣ አጠቃላይ 508 ሚሊዮን ዶላር ለሚፈጀው ለዚህ ፕሮጀክት መነሻ እንጂ ፍጻሜ አይደለም። ባንኩ ቀሪውን 381.1 ሚሊዮን ዶላር (ወደ 75% የሚሆነውን ወጪ) ከሌሎች የልማት አጋሮች ለማፈላለግ ቃል ገብቷል።

እዚህ ላይ የሚነሳው ትልቁ ጥያቄ፣ ኢትዮጵያ አሁን ባለችበት የማክሮ-ኢኮኖሚ ሪፎርም እና የውጭ ዕዳ ሽግሽግ (Debt Restructuring) ሂደት ላይ ሆና፣ ይህንን ያህል ከፍተኛ የውጭ ዕዳ ማከማቸቷ ምን ያህል አስተማማኝ ነው? የሚለው ነው። ምንም እንኳን ፕሮጀክቱ በግልና በመንግሥት አጋርነት (PPP) መዋቅር ስር የሚተገበር እና ባለቤቱ የአረብ ኤሚሬቶች "አሚያ ፓወር" (Amea Power) ቢሆንም፣ መንግሥት በሉዓላዊ ዋስትና (Sovereign Guarantee) በኩል የሚገባባቸው ግዴታዎች አገሪቱን ለተጨማሪ የፋይናንስ ስጋት ሊዳርጓት ይችላሉ። በተጨማሪም በ2016 የፕሮጀክቱ ዋጋ 620 ሚሊዮን ዶላር ተብሎ ከነበረበት አሁን ወደ 508 ሚሊዮን ዶላር ዝቅ ማለቱ፣ በንድፍ ወይም በጥራት ላይ የተደረገ ቅነሳ መኖር አለመኖሩን ግልጽ ጥናት ይሻል።

የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል (EEP) ከአይሻ የሚመነጨውን ኃይል ብቸኛ ተረካቢ ሆኖ ለ25 ዓመታት ውል ፈርሟል። ይህ ዓይነቱ የረጅም ጊዜ ስምምነት (Take-or-Pay) መንግሥት ኃይሉን ቢጠቀምበትም ባይጠቀምበትም ለኩባንያው ክፍያ እንዲፈጽም ያስገድደዋል።

ትልቁ አሳሳቢ ጉዳይ የክፍያ ስልቱ ነው። የውጭ ኢንቨስተሮች በተለይም እንደ አሚያ ፓወር ያሉ ተቋማት ክፍያቸውን በጠንካራ የውጭ ምንዛሬ (በዶላር) ይፈልጋሉ። ኢትዮጵያ ደግሞ ኤሌክትሪክን ለአገር ውስጥ ተጠቃሚዎች የምታከፋፍለው በብር ነው። የኢትዮጵያ ብር በገበያ እንዲወሰን ከተደረገበት ጊዜ ጀምሮ እያሳየ ያለው መዳከም፣ መንግሥት ለኩባንያው በዶላር የሚከፍለውን ሂሳብ በከፍተኛ ሁኔታ ውድ ያደርገዋል። ይህ የውጭ ምንዛሬ መዛባት (Currency Mismatch) የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይልን ኪሳራ ውስጥ በመክተት፣ ውሎ አድሮ የኤሌክትሪክ ታሪፍ በሕዝቡ ላይ በከፍተኛ ሁኔታ እንዲጨምር ሊያስገድድ ይችላል።

የአይሻ ፕሮጀክት ዋና መከላከያ ሃሳብ "ኢትዮጵያ በውኃ ኃይል ላይ ያላትን የ90% ጥገኝነት ማቃለል" የሚል ነው። ይህ በንድፈ-ሃሳብ ደረጃ ትክክል ነው። በተለይም በድርቅ ወቅት የውኃ ግድቦች ማሽቆልቆላቸው አይቀሬ በመሆኑ ንፋስና ፀሐይ አማራጭ ናቸው።

ይሁን እንጂ አገሪቱ ከውኃ ጥገኝነት ስትወጣ ወደ ሌላ የጂኦፖለቲካዊ ጥገኝነት እየገባች እንደሆነ ማስተዋል ያስፈልጋል። ይህ ፕሮጀክት በኢትዮጵያ ታሪክ የመጀመሪያው "መንግሥታዊ ያልሆነ ገለልተኛ የኃይል አምራች" (IPP) ነው። የአቡ ዳቢው ኩባንያ የኃይል ማመንጫውን መንድፎ፣ ገንብቶ፣ በባለቤትነት ይዞ የሚያስተዳድረው ለሩብ ክፍለ ዘመን (25 ዓመታት) ነው። የተባበሩት አረብ ኤሚሬቶች (UAE) በኢትዮጵያ የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ምህዳር ውስጥ ያላት ሚና በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ በመጣበት በዚህ ወቅት፣ ለአገር ደህንነት ወሳኝ የሆነውን የኃይል መዋቅር (Critical Infrastructure) ለውጭ የግል ኩባንያ አሳልፎ መስጠት የረጅም ጊዜ ስልታዊ ስጋት አለው። በሁለቱ አገራት መካከል የወደፊት የፖለቲካ አለመግባባት ቢፈጠር፣ በቢሊዮን የሚቆጠሩ መኖሪያ ቤቶችን የኃይል አቅርቦት ዋስትና አደጋ ላይ ሊወድቅ ይችላል።

የአይሻ የንፋስ ኃይል ፕሮጀክት ታሪክ እጅግ የተንዛዛ ነው። ግንባታው የተጀመረው ገና በ2009 ዓ.ም ነበር። ፕሮጀክቱ ከተጀመረ ወደ 9 ዓመታት ገደማ ቢቆጠርም፣ አሁንም ድረስ ገና የፋይናንስ ማፈላለግ ምዕራፍ ላይ ይገኛል። ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ለዚህ መዘግየት የኮቪድ ወረርሽኝን እና የፋይናንስ እጦትን በምክንያትነት ቢጠቅሱም፣ ዋናው ችግር ግን ከኢትዮጵያ የቢሮክራሲ መደናቀፍ፣ ከሰላምና መረጋጋት እጥረት እና ከኢንቨስትመንት ከባቢ አየር አለመረጋጋት ጋር የተያያዘ ነው።

የአይሻ ሁለት የንፋስ ኃይል ማመንጫ ባለፈው ታኅሳስ 2018 መመረቁ ቢነገርም፣ አጠቃላይ 300 ሜጋ ዋት የሚያመነጨው ዋናው ፕሮጀክት ግንባታ መቼ ሙሉ በሙሉ ተጠናቆ ወደ ሥራ እንደሚገባ ግልጽ የሆነ የጊዜ ሰሌዳ የለውም። የፋይናንስ እጥረት አሁንም ሙሉ በሙሉ ባልተቀረፈበት ሁኔታ፣ የ25 ዓመቱ ስምምነት በተግባር መሬት ላይ ለመተርጎም ተጨማሪ ዓመታትን ሊፈጅ ይችላል።

ኩባንያው በአምስት ኪሎ ሜትር የኃይል ማስተላለፊያ ግንባታ እና በአይሻ ሁለት የኃይል ማከፋፈያ አቅም ማሳደግ ላይ እንደሚሠራ ተገልጿል። ይሁን እንጂ 300 ሜጋ ዋት የሚሆነውን ግዙፍ ኃይል ወደ መካከለኛው የአገሪቱ ክፍል ለማጓጓዝ የኢትዮጵያ ብሔራዊ የኃይል ማስተላለፊያ መስመር (National Grid) ያለበት የቴክኒክ ብቃት አጠራጣሪ ነው።

በኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት ከሚመረተው ኃይል ውስጥ እስከ 20% የሚሆነው የሚባክነው በማስተላለፊያ መስመሮች እርጅና እና ጥራት ማነስ ምክንያት ነው። በአይሻ የሚመረተው የንፋስ ኃይል በተፈጥሮው ወጥ ያልሆነ (Intermittent) — ንፋስ ሲኖር የሚጨምር፣ ሲጠፋ የሚቀንስ — በመሆኑ፣ ይህንን ተለዋዋጭ ኃይል ተሸክሞ በሰላም ማሰራጨት ለኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል ከፍተኛ የቴክኖሎጂ ሽግግርና ተጨማሪ የቢሊዮን ዶላሮች ኢንቨስትመንት ይጠይቃል። ይህ ካልሆነ ግን የሚመረተው ኃይል በባክኖት ይባክናል። 

የአይሻ የንፋስ ኃይል ፕሮጀክት ለ4 ሚሊዮን አባወራዎች ብርሃን የመስጠት እና የኢትዮጵያን አረንጓዴ ኢነርጂ የማሳደግ ትልቅ አቅም አለው። ሆኖም ግን ይህ ዕድል ወደ ከፋ ዕዳ እና ጥገኝነት እንዳይቀየር የሚከተሉት እርምጃዎች በጥብቅ ሊወሰዱ ይገባል። 

በኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል እና በአሚያ ፓወር መካከል የተፈረመው የ25 ዓመት ውል ዝርዝር ሁኔታ (በተለይም የታሪፍ ተመን እና የክፍያ ምንዛሬ ሁኔታ) ለሕዝብና ለባለሙያዎች ግልጽ መሆን አለበት።

የፋይናንስ ስጋት ቅነሳ፦ መንግሥት ቀሪውን 381 ሚሊዮን ዶላር በሚያፈልግበት ወቅት፣ የአገሪቱን የዕዳ ዘላቂነት (Debt Sustainability) ያላናጋ እና ለብሔራዊ ጥቅምና ሉዓላዊነት ስጋት የማይሆን የብድር ዓይነት (Concessional Loans) መምረጥ ይኖርበታል።

የአገር ውስጥ አቅም ግንባታ፦ የመጀመሪያው የግል ኃይል አምራች ፕሮጀክት እንደመሆኑ፣ የኢትዮጵያ ባለሙያዎች የቴክኖሎጂና የአስተዳደር ሽግግር (Knowledge Transfer) የሚያገኙበት አሰራር በግልጽ ሊቀመጥ ይገባል፤ ይህም ወደፊት አገሪቱ በውጭ ኩባንያዎች ላይ ያላትን ፍጹም ጥገኝነት እንድትቀንስ ይረዳታል።