የይቅርታው መልክዓ-ፅልመት፡ የኢትዮጵያ የሕግ የበላይነት እንዴት ይመዘናል?

በቅርቡ በአዲሱ ዓመት ዋዜማ ከ600 በላይ እስረኞች መፈታታቸው ለብሔራዊ መግባባት እና ለዕርቅ የተደረገ ታላቅ እርምጃ ተደርጎ በይፋ ተስብኳል። ነገር ግን፣ ከነገሩ ጀርባ ሌላ አሳሳቢ እውነታ ይታያል፤ ይህም አስፈፃሚው አካል "በይቅርታ" ስም የፍርድ ቤቱን ገለልተኛ የሕግ ሂደት ተፅዕኖ ሥር የማዋል አሠራር ነው። ገና በፍርድ ሂደት ላይ ያሉ የፖለቲካ ተሳታፊዎች የይቅርታ ጥያቄ እንዲያቀርቡና ጥፋተኛነታቸውን የሚያምኑበትን ሰነድ እንዲፈርሙ ማስገደድ፣ የሕግ የበላይነትን እና የሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓቱን መሠረት የሚንድ ነው።

የዚህ ሥርዓታዊ ችግር ዋነኛ መነሻ የሕግ አሠራርን ያላግባብ ማዞር ነው። በኢትዮጵያ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ (በተለይም በአዲሱ የወንጀል ሕግ ሥነ-ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ አንቀጽ 207) መሠረት፣ በፍርድ ቤት ውሳኔ ሳይሰጥበት ክስን ማቋረጥ የዐቃቤ ሕግ ብቻ ሥልጣን ነው። ይህ ውሳኔ በሕዝብ ጥቅም ላይ ተመስርቶ የሚከናወን እንጂ ከአስፈፃሚው አካል የሚሰጥ ስጦታ አይደለም፤ ወይም የተከሳሽን አምኖ መለማመጥና የይቅርታ ጥያቄ አያካትትም።

በሌላ በኩል "ይቅርታ" የሚሰጠው በፍርድ ቤት ጥፋተኛ ተብለው የቅጣት ውሳኔ ለተወሰነባቸው ሰዎች ብቻ ነው። ገና ጥፋተኛነቱ በፍርድ ቤት ያልተረጋገጠ እና በሕግ ፊት ንጹሕ እንደሆነ የሚቆጠርን ሰው "ማሪያም መንገድ" ማለት አይቻልም። በክርክር ላይ የሚገኙ ፖለቲከኞች፣ ጋዜጠኞች እና ንቁ ተሳታፊዎች ያልተረጋገጠ የሽብር ወንጀልን አምነው የይቅርታ ሰነድ እንዲፈርሙ ማድረግ በሕግ የተቀመጠውን "ያልተፈረደበት ሰው ንጹሕ ነው" የሚለውን መሠረታዊ መርህ ይጥሳል።

ይህ አሠራር ተከሳሾችን አሰቃቂ ምርጫ ውስጥ ይጥላቸዋል፤ በሕግ ካልተረጋገጠ ክስ ነፃ ለመውጣት ወይ ጥፋተኛነታቸውን አምነው መፈረም፣ ወይም ደግሞ ማቂያ የሌለው የእስር ጊዜን መቀበል። ገና በፍርድ ሂደት ላይ ያሉ እስረኞችን ጥፋተኛነታቸውን እንዲያምኑ ማስገደድ፣ የሕግ የይቅርታ ሥርዓትን ወደ ፖለቲካዊ መደራደሪያነት ይለውጠዋል።

ሌላው አሳሳቢ ጉዳይ ደግሞ እንደ ኢሰመኮ ያሉ ገለልተኛ የቁጥጥር ተቋማት የዚህ ድርድር አካል መደረጋቸው ነው። የሰብዓዊ መብት ጥሰቶችን የመቆጣጠር ኃላፊነት የተጣለበት ኮሚሽኑ፣ በእስረኞች እና በመንግሥት መካከል ለአምስት ወራት ያህል በቅድመ-ሁኔታዎች ላይ የተመሠረተ "የተናጥል ድርድር" ሲያደርግ ቆይቷል።

እስረኞች እንዲፈቱ ማድረጉ በራሱ በጎ ሰብዓዊ ተግባር ቢሆንም፣ የሰዎችን መፈታት መንግሥት በሚያስቀምጣቸው ቅድመ-ሁኔታዎች ላይ መመሥረት ግን ሰብዓዊ መብትን ወደ ፖለቲካዊ ሽያጭ ይለውጠዋል። አንድ ገለልተኛ ተቋም ለእንደዚህ ዓይነቱ ቅድመ-ሁኔታ ያለው የፖለቲካ መፈታት እንደ አደራዳሪ ሆኖ ሲቀርብ፣ ሕገ-መንግሥታዊ መብቶች በሕግ ከመጠበቅ ይልቅ በመደራደሪያነት የሚቀርቡበትን አሠራር እንደ ሕጋዊ የማስቆጠር ሥጋት ይፈጥራል።

መንግሥት እነዚህን በቅድመ-ሁኔታ ላይ የተመሠረቱ መፈታቶች የሀገራዊ ምክክሩ የውይይት ውጤቶች እንደሆኑ አድርጎ ለማቅረብ ሞክሯል። ሆኖም ይህ አቀራረብ ከምክክሩ ትክክለኛ መንፈስ እና ከሰላማዊ ዕርቅ ዓላማ ጋር ይጋጫል።

የሀገራዊ ምክክሩ ተሳታፊዎች ያቀረቡት ጥያቄ የፖለቲካ ምኅዳሩን ለማስፋት፣ እምነትን ለመገንባት እና ለእውነተኛ ዕርቅ መንገድ ለመክፈት ሲባል የፖለቲካ እስረኞች ያለ ምንም ቅድመ-ሁኔታ እንዲፈቱ ነበር። መንግሥት ግን የሰነድ መፈረም ቅድመ-ሁኔታዎችን በመደርደር እና እሺ ያላሉትን በማስቀረት ጥያቄውን በከፊል ብቻ ተግብሮታል።

ጽኑ አቋም በመያዝ ንጹሕነታቸውን ለማስመስከር በመሞከራቸው እና ቅድመ-ሁኔታዎችን ባለመቀበላቸው ምክንያት ወደ 30 የሚጠጉ የፖለቲካ እና የመገናኛ ብዙኃን ሰዎችን ጥሎ መፈታት ብሔራዊ ዕርቅን ያጎድለዋል። እውነተኛ ብሔራዊ ምክክር የሚሳካው የፖለቲካ ምኅዳሩ ክፍት ሲሆን እንጂ፣ የተወሰኑ ወገኖች የመንግሥትን ትረካ እንዲቀበሉ በማስገደድ አይደለም።

የአስፈፃሚው አካል ውሳኔ በሕግ ሥነ-ሥርዓት ላይ የበላይነት ሲኖረው አደጋው ከግለሰቦች ጉዳይ በላይ ይሰፋል፡-

ማን እንደሚፈታ እና ማን እንደሚታሰር አስፈፃሚው አካል በሚያደርገው ድርድር መወሰኑ፣ የፍርድ ቤቱን አካሄድ ዋጋ ያሳጣዋል።

ክስ ለማቋረጥ በሕግ ያልተቀመጡ ቅድመ-ሁኔታዎችን ማስቀመጥ፣ የሰዎችን ነፃነት ከሕግ መብት ይልቅ ለፖለቲካ ታዛዥነት ማስገበሪያ ያደርገዋል።

መፈታትን በምርጫ ማካሄድ ሕዝቡ በፍርድ ቤት እና በመንግሥታዊ የዕርቅ ሂደቶች ላይ ያለው እምነት እንዲሸረሸር ያደርጋል።

ለሰላም እና ለሕግ የበላይነት ቁርጠኛ የሆነ መንግሥት፣ በሕጋዊ ይቅርታ እና በፖለቲካዊ ጥቅም መካከል ያለውን ልዩነት ጠብቆ መጓዝ አለበት። ለሕዝብ ጥቅም ሲባል ክስ የሚነሳ ከሆነ፣ ዐቃቤ ሕግ ሥልጣኑን ግልጽ በሆነ መንገድ እና ሕጋዊ ያልሆኑ ቅድመ-ሁኔታዎችን ሳይጭን መተግበር ይኖርበታል። እውነተኛ ፍትሕ በግዴታ በተሰጠ እምነት ላይ አይገነባም፤ ብሔራዊ አንድነትም መራጭ በሆነ ምሕረት ሊረጋገጥ አይችልም።